İfade Özgürlüğü

Gazeteci Avukat Feyza Nur YANMAZ

İnsan hakları dediğimiz zaman en geniş anlamıyla hak ve özgürlükler alanını ifade eder. İnsan haklarının temel özelliği dinamik karaktere sahip olmasıdır. Durağan bir insan haklarından veya insan hakları hukukundan söz etmek mümkün değildir. İnsan hakları dinamik, yeni hak ve iddiaların ortaya çıkabildiği bazı hak ve özgürlüklerle ilgili tartışmaların geriye düşebildiği bir alandır.

Anayasa’nın 15. maddesi eşitlik ilkesine baktığımızda kanun önünde her türlü ayrım göz ardı edilmiştir. Bugün geldiğimiz modern toplumlarda kadın – erkek, çocuk – yetişkin, köle – köle olmayan, işçi – işveren vb. bunların dışında bırakılarak en azından teoride (uygulamada sorunlarla karşılaşılıyor) ve hukuki metinler itibariyle kanun önünde her türlü ayrım göz ardı edilerek eşitlik ilkesinin benimsenmesi meselesinde insanlık birleşmiştir. Yani coğrafi bir alanın ötesinde siyasal bir alanı kapsar. Bütün bu ayrımlar göz ardı edilerek sırf insan olduğumuz gerekçesiyle insanın hak ve özgürlüklere sahip olduğu düşüncesinden hareketle günümüzde vücut bulmuş halinden bahsediyoruz.

İnsan haklarının dinamizmine asıl etki yapan faktör ise hak kavramında gizlidir. Hak, bireyin kendi varlığından neşet ederek dış dünyaya karşı iddiasıdır, ifade ediş biçimidir, aynı zamanda itirazıdır. Hak asla ölmez fakat, bunu örtmek, gizlemek gibi bir çabanın veya iki zıt davranışın toplamından ibaret olduğu söylenebilir. Dünyada insanlığın yaşamı hak veya haksızlık temelli olur. Hukukun her alanındaki her bir uyuşmazlık aynı zamanda bir hak iddiasıyla, bir hak ihlali ile ilgilidir. Hukuk bu noktada maddi gerçekliği ortaya çıkarmak suretiyle hakkın ne olduğunu göstermek, hakkı korumak ve haksızlığa uğrayan varsa o haksızlığın giderilmesiyle ilgili süreçleri ifade eder. İnsan hakları da nitelik itibariyle bundan farklı değildir. Aradaki fark; her bir iddia kamu hukuku alanına girdiğinde boyut değiştirmektedir. Gerek uygulamada gerekse henüz düzenlenmemiş olsa bile hak iddiaları siyasal bir varlığa yönelmelidir, yani devlete. İnsan haklarının muhatabı devlettir.

Bir hak ve özgürlüğü devlet vermez. Hak ve özgürlük iddia olarak ortaya atıldığı andan itibaren varlık aleminde vücut bulmuştur. Bu hak ve özgürlüklerden biri de ifade özgürlüğüdür. “Herkes görüşlerini açıklama ve anlatım özgürlüğüne sahiptir. Bu hak, kanaat özgürlüğü ile kamu otoritelerinin müdahalesi ve ülke sınırları söz konusu olmaksızın haber veya fikir alma ve verme özgürlüğünü de içerir. Bu madde, devletlerin radyo, televizyon ve sinema işletmelerini bir izin rejimine bağlı tutmalarına engel değildir. Kullanılması görev ve sorumluluk yükleyen bu özgürlükler, demokratik bir toplumda zorunlu tedbirler niteliğinde olarak, ulusal güvenliğin, toprak bütünlüğünün veya kamu emniyetinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın, başkalarının şöhret ve haklarının korunması veya yargı gücünün otorite ve tarafsızlığının sağlanması için yasayla öngörülen bazı biçim koşullarına, sınırlamalara ve yaptırımlara bağlanabilir.” ¹

İfade özgürlüğü demokratik bir toplumun asli temellerindendir, toplumun ilerlemesinin ve her bireyin gelişmesinin temel koşullarından birini oluşturur.  Bu AİHS madde 10/2 ‘ye tabi olmak koşuluyla sadece olumlu karşılanan ya da kimseye saldırgan gelmeyen ya da insanların kayıtsız kalabildiği “bilgi” ve “fikirler” için değil, devlet veya halkın herhangi bir kesimi için saldırgan görünen, sarsıcı nitelik taşıyan ya da rahatsız edici olan fikirler için de geçerlidir.²

AİHS 10. Maddesinde yer aldığı biçimiyle ifade özgürlüğü bir dizi sınırlamaya tabidir, ancak bu istisnalar dar biçimde yorumlanmalı ve herhangi bir sınırlama ihtiyacı ikna edici biçimde gerekçelendirilmelidir. Basın söz konusu olduğunda bu ilkeler özel bir önem taşır. Her ne kadar basın, diğer unsurların yanı sıra, “ulusal güvenlik” ya da “yargı yetkisinin muhafaza altına alınması” bakımından belirlenmiş sınırları aşmamakla yükümlü olsa da kamu yararını ilgilendiren bilgi ve fikirlerin açıklanması basının görevidir. Basının bu tür bilgi ve fikirleri açıklamakla görevli olmasının yanı sıra, toplumun da bu bilgileri alma hakkı vardır. Aksi takdirde basın, kamunun gözü kulağı olma şeklindeki rolünü oynayamaz ve bu da neticeten kaçınılmaz son olan tekelleşmeyi ve otoriterleşmeyi beraberinde getirir.

İfade özgürlüğünün, özellikle basın aracılığıyla genel yararı ilgilendiren ve kamunun edinme hakkı bulunan bilgi ve fikirleri aktarmaya hizmet ettiği durumlarda, demokratik toplumlarda oynadığı asli rolü sık sık vurgulamak gerekmektedir. Bu değerlerin gözetilmesini sağlayan çeşitli araçlar arasında kamu tekeli, ifade özgürlüğüne en büyük sınırlamanın getirilmesine, bir başka deyişle ulusal bir kanal dışında yayın yapmanın tümüyle imkansız olmasına yol açar. Bu tür sınırlamaların geniş kapsamlı olması, haddinden fazla olması ifade özgürlüğüne ket vuracaktır. Neticesinde bir korku kültürü içerisinde yetişen, kendini ifade etmekte çekingen kalan bir topluma evirilecek ve yeni fikirlerin doğmadığı bu toplum gerilemeye, gericiliğe mahkûm olacaktır.

Yukarıda söylenenlerin ışığında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin İfade Özgürlüğü başlıklı 10. Maddesinin 2. Fıkrası devletler tarafından doğru yorumlanmalıdır. Sınırlamaya tabi olan bu özgürlüğün aynı zamanda temel hak ve hürriyet olduğu devletler tarafından sürekli hatırlanmalı, ifade özgürlüğüne olan müdahalenin ağırlığı kesinlikle dar yorumlanmalı, keyfiyete bağlı olarak genişletilmemeli ve kamu yararı her zaman en başta yer almalıdır. Herkesin görüşlerini açıklama ve anlatım özgürlüğü olduğu ideal toplumlara…

  1. AİHS MADDE 10
  2. HANDYSIDE – BİRLEŞİK KRALLIK DAVASI

___________________________________________________________

Öteki Hareketi olarak benimsediğimiz ilkeler gereği ırkçılık, ayrımcılık ve nefret söylemi içermeyen, şiddete teşvik etmeyen, militarist içerikli olmayan her yazı sitemizde yer bulacaktırÖteki Hareketi aracılığıyla sitede yayınlanan yazılar/şiirler yazarların kendi düşüncelerinden oluşmaktadır. Öteki Hareketi’ne māl edilemez.

Önceki İçerikDoruk
Sonraki İçerikFatma Türkan Tunçay Röportaj
RELATED ARTICLES

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

Recent Comments